• Kościół Greckokatolicki
  • Kościół Prawosławny
  • Zielonoświątkowcy
  • Konwersja na prawosławie
  • Administracja Apostolska Łemkowszczyzny
  • Cerkwie i kościoły
  • Budowa cerkwi drewnianej
  • Losy cerkwi na Łemkowszczyźnie w XX wieku
  • Ikonostas
  • Ikony
  • Proces powstawania ikony
  • Galeria ikon
  • Symbolika krzyża
  • Kalendarz juliański
  • Konflikt o cerkiew w Polanach
  • Św.Maksym Gorlicki
  • Sanktuarium na Górze Jawor
  • Tradycje i wspomnienia Świąt Bożego Narodzenia
  • Tradycje wielkanocne
  • Dni pamięci za zmarłych

 

/ Łemkowie / Tematy religijne / Budowa cerkwi drewnianej
 

Budowa cerkwi drewnianej

Poniższy tekst próbuje usystematyzować podstawowe pojęcia związane z drewnianą architekturą cerkiewną na terenie Łemkowszczyzny. Wielu autorów dążyło do stworzenia pojęcia "typowa drewniana cerkiew łemkowska", niestety przypisanie kilkudziesięciu obiektów sakralnych do jednego wzoru jest niemożliwe, każdy z nich jest jedyny w swoim rodzaju, oryginalny, posiadający cechy zarówno wspólne dla wszystkich cerkwi drewnianych jak i różniąc się w drobnych detalach i w podstawowych zasadach konstrukcji.
Poniższy tekst ma za zadanie jedynie ułatwić zapoznanie się z architekturą drewnianą, pozwalając wychwycić różnice a nie cechy wspólne
Nie należy również tego tekstu bezkrytycznie odnosić do wszystkich świątyń łemkowskich, bogactwo stylów w architekturze, region, różnorodność materiałów oraz różne inne wpływy wytworzyły obiekty, które różnią się w mniejszym bądź większym stopniu od przedstawionego schematu, aczkolwiek na pewno będzie on bardzo pomocny (odnosi sie to do cerkwi współczesnych, cerkwi murowanych, cerkwi współczesnych, cerkwie w tzw. ukraińskim stylu narodowym)


Położenie cerkwi:
Drewniane cerkwie łemkowskie były bardzo harmonijnie połączone z otaczającym je krajobrazem, budowano je wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu, umieszczając z reguły świątynie na niewielkich wzniesieniach podtrzymując tradycję, że dom Boży powinien stać wyżej niż domy mieszkańców wsi. Wokół świątyni sadzono gęsto drzewa spośród których z daleka widać było hełmy wież.
Teren cerkwi (kiedyś prócz świątyni znajdował się na nim również cmentarz) z reguły jest ogrodzony bądź kamiennym murkiem (czasami przykrytym daszkiem) bądź ogrodzeniem z bali drewnianych przykrytym jedno bądź dwuspadowym daszkiem z gontów. Na teren przy cerkwi prowadzą przeważnie drewniane bramki, często oszalowane pionowymi deskami lub podbite gontem.

Budulec:
Dla Łemków, najlepszym i najtrwalszym budulcem świątyni było drewno, materiał, który można było bardzo łatwo zdobyć oraz przy pomocy narzędzi ciesielskich obrobić. Przede wszystkim wykorzystywano drzewa iglaste, jednak żadna cerkiew nie została wzniesiona z najtrwalszego i najbardziej szlachetnego modrzewia (modrzew wykorzystywano jedynie do wykonywania niektórych elementów ozdobnych, elementów, które musiały być odporne na wilgoć oraz do budowy podwalin pod świątynią).

Konstrukcja cerkwi (podwaliny, ściany):
Cerkwie łemkowskie mają konstrukcję zrębową tzn. układano na sobie długie i masywne bale drewniane, łączone w narożach za pomocą specjalnych nacięć.
W XVII-tym i XVIII-tym wieku z rzadka i to tylko w miejscach wilgotnych lub niestabilnych, budowę świątyni rozpoczynano od ciągłego kamiennego fundamentu, wykorzystywano w tym celu kamienie rzeczne. Jeśli taki nie był potrzebny ze względu na wilgotność terenu, kamienie układano tylko w narożach lub całkowicie rezygnowano z fundamentu. Z czasem jednak fundament pojawiał się w każdej nowo budowanej świątyni a w tych, które takowego fundamentu nie posiadały przy okazji kolejnych remontów wykonywano fundament kamienny lub ceglany. Dla ochrony podwalin przed deszczem i wilgocią, wykonywano czasami niewielkie zadaszenie z gontów lub desek zwane fartuchami.
Bale drewniane z których budowano cerkiew, musiały być odpowiedniej długości oraz grubości. Poszczególne bale były okorowane i miały kształt półokrąglaków (rzadko były okantowane przyjmując kształt prostokąta). Bale w narożach łączono najczęściej w tzw. "rybi ogon".
Pierwotnie do cerkwi prowadziło jedno wejście od strony zachodniej (wszelkie pozostałe wejścia do świątyń są efektem późniejszych konstrukcji oraz remontów starszych obiektów). Ciekawą cechą najstarszych drewnianych cerkwi łemkowskich jest umieszczenie otworów okiennych w ścianach nawy i prezbiterium tylko od strony południowej.

Konstrukcja cerkwi - pomieszczenia:
Najwygodniej byłoby przyjąć założenie, że konstrukcja cerkwi łemkowskiej oparta jest na zasadzie trójdzielności, byłoby to bardzo proste ale niestety bardzo upraszczające różnorodność drewnianego budownictwa sakralnego. Prócz trójdzielnego charakteru cerkwi występują również inne odmiany konstrukcyjne (na planie krzyża greckiego, dwudzielne, pozornie dwudzielne, jednoprzestrzenne), jednak by dostrzec te różnice warto zapoznać się z najbardziej charakterystycznym, trójdzielnym podziałem pomieszczeń cerkwi. W konstrukcji trójdzielnej, wyróżnia się trzy prostokątne pomieszczenia, położone na osi wzdłużnej:
-prezbiterium - określane też jako sanktuarium najczęściej skierowane jest ku wschodowi (taka cerkiew nazywamy cerkwią "orientowaną"). Prezbiterium, jest najświętszym miejscem w cerkwi i prawo wstępu ma tylko sprawujący liturgię oraz służba cerkiewna,
-nawa - największa, najszersza i najwyższa część świątyni stanowiąca miejsce dla wiernych. Dawniej w nawie gromadzili się wyłącznie mężczyźni. Od prezbiterium nawa oddzielona jest "ścianą" ikonostasu.
-babiniec - często schowany pod wieżą, kiedyś służył jako osobne pomieszczenie dla kobiet

Konstrukcja cerkwi (dach):
Charakterystyczne dla łemkowskiego budownictwa drewnianego są zrębowe kopuły dachu, cztero lub ośmiopołaciowe zwane kopułami namiotowymi. Występują zarówno kopuły proste jaki jedno, dwu lub trzykrotnie łamane (na płaszczyźnie dachu powstają odpowiednio jeden, dwa lub trzy pionowe uskoki). Wielkość tych kopuł jest uzależniona od wielkości pomieszczeń (nawy i prezbiterium) nad którymi się znajdują, belkowa konstrukcja kopuły (coraz krótsze belki) jest przedłużeniem zrębu ścian. Taka konstrukcja dachu przykryta była gontem, w późniejszych czasach gont zastąpiono blachą, by podczas ostatnich remontów znów wrócić do pokrycia kiedyś najtańszym a dziś bardzo drogim gontem. W cerkwiach łemkowskich, kopuły wieńczą smukłe, baniaste hełmy z pseudolatarniami (rodzaj wieżyczki o barokowych kształtach).W obiektach późniejszych kopuły ukryte są często pod wspólną kalenicą tworząc dwu lub czterospadową połać dachu, jednak nad takimi dachami, zawsze jest tyle wieżyczek sygnaturkowych , ile pomieszczeń kryje dach.
Nad baniastymi hełmami górują najróżniejsze w formach kute, stalowe krzyże.

Wieża:
Elementem nierozłącznym, wyróżniającym cerkwie łemkowskie jest wieża, która dominuje nad całą bryłą cerkwi. Wieże-dzwonnice na całym obszarze Łemkowszczyzny są czworoboczne, wzniesione w konstrukcji słupowo-ramowej (w przypadku konstrukcji zrębowej, rozkołysany dzwon mógłby doprowadzić do rozsunięcia się belek zrębu). Wieże są posadowione bądź na słupach opartych bezpośrednio na gruncie, bądź oparte są na zrębowej konstrukcji babińca. Wieża kryje w sobie babiniec lub tworzy dodatkowe pomieszczenie - przedsionek.
Zwieńczeniem wieży o zawsze lekko pochyłych ścianach była izbica (specyficzna, prostopadłościenna "skrzynka", wystająca poza obrys ścian wieży) a w przypadku jej braku występowało pomieszczenie pseudoizbicowe nad którym górowały hełmy wież, najczęściej kształtu baniastego z pozorną latarnią, rzadziej namiotowego.



Gont, szalunek
Kopuły, zadaszenia, wieżyczki, hełmy, dachy, ściany cerkiewne i wieżowe z początku podbijano gontem (gont - deseczka w kształcie klina, wykonana z drewna sosnowego, jodłowego lub świerkowego, służąca do krycia dachów. Gonty mają z jednej strony wpust, z drugiej grzebień, co umożliwia łączenie ich)., który wykorzystywano powszechnie - w lasach drzewa nie brakowało. z czasem pojawiły się zmiany w sposobie budowy świątyń, gont na dachach zastępowano blachą, natomiast gont na ścianach zastępował szalunek. Była to konstrukcja z pionowych desek (później poziomych), "nakładana" na ścianę świątyni. Dziś zarówno blachy na dachach oraz szalunek ponownie zastępowane są przez gont





Pomieszczenia dodatkowe:
-zachaty - przestrzeń powstająca w przypadku oszalowania budowli. Powstaje wąskie przejście, pomieszczenie pomiędzy konstrukcją świątyni a szalunkiem.
-kruchty - pojawiły się przy wieżach dzwonniczych od zachodu. To z reguły węższe od wieży pomieszczenie, wysunięte poza obręb konstrukcji wieży. Złączone z wieżą budowane były w konstrukcji słupowo-ramowej
-zakrystie - początkowo cerkwie łemkowskie nie posiadały zakrystii. Pojawiły się one dopiero u schyłku XVIII-ego wieku i później już były masowo dobudowywane przy północnych ścianach prezbiterium





Wykorzystano następującą literaturę:
Ryszard Brykowski - "Łemkowska drewniana architektura cerkiewna" Wrocław 1986 - Ossolineum
Magdalena i Artur Michniewscy, Marta Duda - "Cerkwie drewniane Karpat - Polska i Słowacja" Pruszków 2003 - Rewasz
Witold Grzesik, Tomasz Traczyk - "Od Komańczy do Bartnego" Warszawa 1992 - Wydawnictwo - Stanisław Kryciński
Tadeusz M. Trajdos "Cerkwie łemkowskie w Polsce" - SKPB Warszawa 1990


Wszystkie uwagi kierować proszę na adres bartek@beskid-niski.pl
beskid-niski.pl na Facebooku


 
1737

Komentarze: (0)Dodaj komentarz | Forum
Nie ma jeszcze żadnych komentarzy.

Imię i nazwisko:
E-mail:
Tekst:
Suma liczb 6 i 7: (Anty-spam)
    ;


e-mail: bartek@beskid-niski.pl
Copyright © 2003 - 2016 Wadas & Górski & Wójcik
Wsparcie graficzne: e-production.pl
praca w Niemczech|prosenior24.pl
Miód
Idea Team
Tanie odżywki
Ogląda nas 15 osób
Logowanie